📄 Χειροποίητο χαρτί Lokta από το Νεπάλ
Αυτό που με τραβάει στο Lokta είναι η υφή κάτω από το σχέδιο. Ακόμη κι όταν το μοτίβο είναι έντονο, οι ίνες εξακολουθούν να δίνουν στην επιφάνεια τον δικό της χαρακτήρα. Πριν αρχίσω να φτιάχνω το βιβλίο, υπάρχει ήδη ένα χαρτί που θέλω να παρατηρήσω, να αγγίξω, να γνωρίσω.
Το Lokta φτιάχνεται στο Νεπάλ από τον ινώδη εσωτερικό φλοιό θάμνων του γένους Daphne, ένα φύλλο τη φορά. Οι ίνες τού δίνουν την αντοχή του· τα χέρια που τις δουλεύουν, μεγάλο μέρος της ομορφιάς του.
📜 Μια παράδοση που συνεχίζεται
Για αιώνες, το Lokta φύλαγε λέξεις που οι άνθρωποι ήθελαν να διατηρήσουν. Η χειροποίητη χαρτοποιία στο Νεπάλ είναι τεκμηριωμένη τουλάχιστον από τον 12ο αιώνα, και η αντοχή αυτού του χαρτιού το έκανε πολύτιμο για θρησκευτικά χειρόγραφα και επίσημα έγγραφα.
Αργότερα, η εισαγωγή βιομηχανικά παραγόμενων χαρτιών περιόρισε τη ζήτηση για το παραδοσιακό χαρτί. Τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, οι προσπάθειες αναβίωσης της τοπικής χαρτοποιίας και το αυξανόμενο διεθνές ενδιαφέρον για το χειροποίητο χαρτί το έφεραν σε περισσότερα χέρια. Η παράδοση συνεχίζεται μέσα από τους ανθρώπους που την ασκούν.
🤲 Ένα φύλλο τη φορά
Για να γίνει ο φλοιός χαρτί χρειάζονται νερό, ήλιος, υπομονή και γνώση της συμπεριφοράς των ινών.
- Ο εσωτερικός φλοιός καθαρίζεται, μουλιάζει και βράζει για να μαλακώσει. Στην παραδοσιακή διαδικασία χρησιμοποιείται αλκαλικό διάλυμα που παρασκευάζεται με στάχτη ξύλου.
- Οι μαλακωμένες ίνες πλένονται και χτυπιούνται με την προσθήκη νερού, μέχρι να σχηματιστεί ο χαρτοπολτός.
- Ο τεχνίτης απλώνει τον πολτό πάνω σε λεπτό πλέγμα στερεωμένο σε ξύλινο πλαίσιο, σχηματίζοντας κάθε φύλλο ξεχωριστά.
- Το νερό στραγγίζει και το πλαίσιο αφήνεται στον ήλιο. Όταν στεγνώσει, το φύλλο αφαιρείται προσεκτικά από το πλέγμα.
Σε κάθε φύλλο οι ίνες απλώνονται με τον δικό τους τρόπο, δημιουργώντας μια ξεχωριστή επιφάνεια και αίσθηση στην αφή. Το χρώμα και το σχέδιο που προστίθενται αργότερα γίνονται ακόμη ένα στοιχείο της ταυτότητάς του.
🤝 Οι άνθρωποι πίσω από το χαρτί
Πίσω από ένα ολοκληρωμένο φύλλο υπάρχουν άνθρωποι που συλλέγουν τον φλοιό στα ορεινά δάση, προετοιμάζουν τις ίνες, σχηματίζουν το χαρτί, αναμειγνύουν χρώματα και τυπώνουν σχέδια. Η δουλειά τους συνδέει τις δασικές κοινότητες και τους χαρτοποιούς των χωριών με τα εργαστήρια βαφής και εκτύπωσης, ανάμεσά τους και εκείνα της κοιλάδας του Κατμαντού.
Η παραγωγή του Lokta προσφέρει εισόδημα σε πολλές οικογένειες, με σημαντική συμμετοχή των γυναικών. Χρειάζεται γνώση που αποκτιέται με την πράξη: ποιοι βλαστοί είναι κατάλληλοι για συλλογή, πότε ο πολτός είναι έτοιμος, πώς θα μοιραστεί στο πλαίσιο, πού θα τοποθετηθεί το επόμενο τύπωμα.
Οι θάμνοι μπορούν να αναβλαστήσουν μετά την κοπή των βλαστών, εφόσον προστατεύονται οι ρίζες τους. Η προσεκτική συγκομιδή και ο απαραίτητος χρόνος για την ανάπτυξή τους είναι βασικές προϋποθέσεις για τη διατήρηση αυτής της ανανεώσιμης πρώτης ύλης.
🎨 Χρώμα και σχέδιο από ανθρώπινα χέρια
Τα χαρτιά Lokta που επιλέγω για τα εξώφυλλά μου διακοσμούνται με διαφορετικές τεχνικές. Καθεμία αφήνει το δικό της αποτύπωμα στην επιφάνεια.
- Μεταξοτυπία — screen printing / silkscreen: Το μελάνι περνά μέσα από ένα λεπτό πλέγμα, στο οποίο έχουν μείνει ανοιχτά μόνο τα σημεία του σχεδίου. Τα πολύχρωμα μοτίβα μπορούν να δημιουργούνται με διαδοχικά τυπώματα, τοποθετώντας προσεκτικά το φύλλο σε κάθε πέρασμα.
- Μπατίκ — batik: Επιλεγμένα σημεία καλύπτονται με κερί πριν προστεθεί η βαφή. Το κερί εμποδίζει τη βαφή να εισχωρήσει εκεί, διατηρώντας το χρώμα που βρίσκεται από κάτω. Το σχέδιο μπορεί να αναπτύσσεται με διαδοχικές εφαρμογές κεριού και χρώματος.
- Τύπωμα με ξύλινες σφραγίδες — block printing: Το σχέδιο σκαλίζεται σε ξύλινο μπλοκ, το οποίο μελανώνεται και πιέζεται πάνω στο χαρτί με το χέρι. Το μοτίβο σχηματίζεται σταδιακά, καθώς ο τεχνίτης τοποθετεί το ένα αποτύπωμα δίπλα στο άλλο.
🪡 Από τα χέρια τους στα δικά μου
Όταν ένα φύλλο φτάνει στον πάγκο μου, άλλοι άνθρωποι του έχουν ήδη δώσει χρόνο, προσοχή και τέχνη. Το σκέφτομαι αυτό όταν αποφασίζω πώς θα το κάνω εξώφυλλο.
Στη συλλογή μου Books of the World, το χαρτί είναι η αφετηρία κάθε βιβλίου. Η υφή και το σχέδιό του με οδηγούν στην επιλογή της βιβλιοδεσίας, της κλωστής και των υπόλοιπων υλικών. Θέλω αυτά τα στοιχεία να παραμένουν αισθητά στο ολοκληρωμένο βιβλίο, εκεί όπου η δουλειά του χαρτοποιού και η δική μου γίνονται κάτι που μπορείς να κρατήσεις στα χέρια σου.
